Dietel, Heinrich Gotthold

 

 

 

 *         15.03.1839, Greiz
          27.06.1911, Sosnowitz

 

Eltern:
Heinrich Gottlob
Johanna Wilhelmine, geb. Nerbold (Merbold: nach Klaus Wagner)

 

Industrieunternehmer.
Große Bedeutung für die Entwicklung, neben den Schön's, Sosnowitz

In Westdeutschland:
Das kleine Dorf Wilkau wurde 1439 erstmals urkundlich erwähnt. Sein Name ist slawischen Ursprungs und beinhaltet das Wort für Wolf (vgl. Wappen). Im Jahr 1670 gab es im Ort lediglich 12 Begüterte und sieben Häusler. 1850 zählte Wilkau rund 200 Einwohner.

Nach Beginn des industriellen Steinkohlenbergbaus in Zwickau und Aufschwung der Eisenindustrie durch die Königin-Marien-Hütte im benachbarten Cainsdorf, in deren Folge die Kammgarnspinnerei der Firma Heinrich Dietel entstand, kletterte die Einwohnerzahl von Wilkau bis 1900 auf etwa 8.000.

Die Stadt Wilkau-Haßlau entstand am 1. Mai 1934 durch den Zusammenschluss von Wilkau und Niederhaßlau.
________________________________________________

 

Evangelical- Augsburg (Lutheran)
1887 - Sosnowitz
(Sosnowiec) - At first there was only a private church built by a local factory owner, Heinrich Dietel. The pastor until his retirement in 1921 was Ernst Eugen Uthke. From 1913 he also served the affiliate of Dombrowa (Dąbrowa Górnicza), and from 1919 the affiliate of Pilica, both previously belonging to the parish of Kielce. In 1922 the parishioners organized an independent parish in Sosnowitz.


Przemysłowiec sląski przybył do Sosnowitz w 1875 roku jako prekursor przemysłu włókienniczego w mieście. Wybudował przędzalnię czesankową przy ulicy nazwanej później Dietl-Straße, dziś Żeromskiego, oraz w jej pobliżu pałac ze wspaniałymi wnętrzami (po II wojnie światowej mieściła się w nim Szkoła Muzyczna, w1997 roku został sprzedany osobie prywatnej) i wspaniałym parkiem.
Przy przędzalni powstała również kaplica ewangelicko-augsburska, przebudowana później na kościół.
Przyczynił się finansowo do powstania dwóch sosnowieckich cerkwi. W 1889 roku otworzył Szkołę Aleksandryjską, a 5 lat później Szkoła Realna dzięki Niemu rozpoczęła swą wspaniałą historię (Liceum im. S. Staszica). Dla szkoły tej ufundował wspaniały gmach, w którym dziś mieści się Uniwersytet Śląski.

___________________________________________________________

Heinrich Dietel -
niemiecki przemysłowiec branży włókienniczej, o największym - obok Schönów - wkładzie w rozwój Sosnowitz.

Urodził się jako syn Heinricha Gottloba - właściela przędzalni w Wilkau i Johanny Wilhelminy z domu Merbold. Kształcił się w Stanach Zjednoczonych, następnie praktykował w Czechach, Saksonii i Wirtembergii.

W 1877 r. rozpoczął studia na Uniwersytecie Technicznym w Dresden (Dreźnie). W 1878 r ożenił się z Klara Jacob (Klarą Jacob), z którą jeszcze tego samego roku przybył do Sosnowitz. Przystąpił tu od razu do budowy w Pogoni pierwszej w Królestwie Kongresowym przędzalni czesankowej. Odtąd jego dalsze losy nierozerwalnie wiążą się z działalnością w tym mieście, w którym też został pochowany. Spoczywa w swoim mauzoleum na cmentarzu ewangelickim w Sosnowitz.

Geschichte der Dietels (Leider noch in Polnisch)

Historia Dietlów w Sosnowitz zaczyna się od momentu, gdy w 1878 r. przybyli tutaj z Sachsen (Saksonii): Heinrich Dietel i jego żona Klara Jacob.

Heinrich Dietel, dysponując ojcowskim kapitałem i już dość sporym doświadczeniem zawodowym, przystąpił od razu do budowy w Pogoni pierwszej w Królestwie Kongresowym przędzalni czesankowej. Wznoszenie fabryki ukończył w 1880 r., ale produkcja w niej rozpoczęła się już w 1879 r. W 1890 r. powiększona i zmodernizowana fabryka zatrudniała 2000 robotników.

Sami Dietlowie zamieszkali pierwotnie w skromnym budynku, naprzeciw swojej fabryki. Urodziło im się pięciu synów:
w 1881 r. - Heinrich (Henryk),
w 1883 r. - Boris Eduard (Borys),
w 1885 r. - Alfrid Richard (Alfred),
w 1886 r. - Roman Jakob (Roman) und  (i)
w 1888 r. - Gottlob Wladimir (Bogusław).  (5 Söhne)

W międzyczasie powstały pierwsze koncepcje budowy reprezentacyjnej siedziby mieszkalnej dla licznej już rodziny przemysłowców, które nabrały ostatecznego kształtu dopiero ok. 1890 r. Wówczas to rozpoczęli Dietlowie wznoszenie pałacu.

Budowa pałacu trwała do ok. 1900 r. Wcześniej natomiast wybudowali Dietlowie kolonię mieszkalną dla swoich pracowników, licznie przybyłych ze Śląska i Niemiec. Obok całości założyli park, otoczony wówczas murem, z oranżerią i elementami małej architektury.

Wszystkie te inwestycje Dietlowie zlokalizowali przy ulicy, która później na ich cześć została nazwana Dietlowską (obecnie Stefana Żeromskiego), w bezpośrednim sąsiedztwie Drogi Żelaznej Ząbkowicko-Katowickiej, stanowiącej odnogę Kolei Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej.

Najbardziej jednak zasłynął w Sosnowcu Heinrich Dietel, za sprawą swojego szczodrego udziału w sprawach społecznych.

Przede wszystkim, sam będąc ewangelikiem, zadbał o potrzeby religijne swoich pracowników tego samego wyznania. W 1886 r. przeznaczył dla zborowników jedną z hal fabrycznych (nabożeństwa ewangelickie odprawiano prawdopodobnie już od 1880 r.), a w 1888 r. sfinansował jej rozbudowę, co pozwoliło na konsekrację kościoła ewangelickiego. W 1893 r. sprowadził pastora i nauczyciela - Eugeniusza Uthke.

Heinrich Dietel był też współdarczyńcą budowy dwu (z trzech) sosnowieckich cerkwi:

  • św. Wiery, Nadzieżdy i Ljub'wi, dla której ufundował osiem dzwonów, z których największy ważył 1000 kg,

  • św. Mikołaja Cudotwórcy, na budowę której dał 10 tys. rubli.

Wsparł także hojnie budowę katolickiego kościoła św. Tomasza Apostoła w Sosnowcu-Pogoni.

Wybitne zasługi położył Heinrich Dietel w dziedzinie oświaty. Już w 1879 r. założył szkołę przyfabryczną, w 1882 r. szkołę kantoratową, w 1889 r. Szkołę Aleksandryjską, dla potrzeb której sfinansował też budynek. Zwieńczeniem tej działalności było otwarcie w 1894 r. pierwszej szkoły średniej w Sosnowcu - Sosnowieckiej Szkoły Realnej, dla której ufundował gmach, wzniesiony pomiędzy 1895 a 1898 r. według projektu Antoniego Jabłońskiego-Jasieńczyka w stylu neorenesansu północnego. Dla jej uczniów zorganizował, w porozumieniu z dyrekcją kolei, dojazd specjalnym pociągiem. Wszystkie te szkoły utrzymywane były na własny koszt Dietlów.

W 1894 r., kiedy założono w Sosnowcu cmentarz ewangelicki, Heinrich Dietel ufundował okalający go mur.

W 1903 r., po uzyskaniu przez Sosnowiec praw miejskich, objął honorową funkcję: radcy kolegialnego.

Podczas rewolucji 1905 roku Dieltowie zamknęli swoją fabrykę i wyjechali z Sosnowca.

W 1911 r. pogrzeb Heinricha Dietla zgromadził tłumy ludzi. Spoczywa on w swoim mauzoleum na Cmentarzu ewangelickim w Sosnowcu.

Podczas I wojny światowej Klara Dietel wyróżniała się w akcjach charytatywnych dla biednych.

Dietlowie spoczywają w mauzoleum, usytuowanym w centralnym na sosnowieckiego cmentarza ewangelickiego.

Zobacz też  - Siehe auch

 

Wikipedia
_________________________________

 

On the 29th October 1894 "Real-Schule" - a kernel of today's Lyceum was founded by a German industrialist Henry Dietel. Sosnowiec was quite an early settlement then, as it wasn't even a town yet. However, it was developing very fast so a lot of intelligent and well-educated people were needed. In the first three years of its existence, the school was situated in an old factory building which soon became too small. A new, impressive building was built on a small hill and the school was moved into it. Szkoła Realna was a private school so it wasn't so toughly russianized - at that time Sosnowiec was under Russian domination. Classes were conducted in Russian. However, all of the students spoke Polish during the breaks and after the lessons.

 (Copyright (C) 1998 by Frank Dekker   /  "Rueckblicke" Dr. rer. pol. Walter Gruenfeld)

(Entnommen: http://www.gutenberg.net/etext04/7rblk10.txt )

Mein Großvater und Vater waren Bauunternehmer in Kattowitz. In Sosnowitz selbst hatten sich im l9. Jahrhundert mehrere sächsische Textilindustrielle niedergelassen. Mein Großvater und Vater hatten die Bauten ausgeführt, und waren mit der Familie Dietel befreundet. Ich erinnere mich an Besuche bei ihnen. Ihr Wagen mit Pferden wurde bei uns im Hof abgestellt, wenn jemand von der Familie nach Kattowitz zum Einkaufen kam. Dann sprachen wir mit dem Kutscher, der aus Russland kam. Aber das sind Erinnerungen an das eher Fernere und Fremde aus der Welt meiner Kindheit und früheren Jugend. Es waren Dinge am Rande der Umwelt, denn die Umwelt war eben "Oberschlesien", so wie es sich in etwa 160 Jahren als ein Regierungsbezirk der preußischen Provinz Schlesien entwickelt hatte, und uns in unserer Jugend erschien.


Dietel Palast

 
Schule von Dietel gespendet


Swój wysoki poziom i renomę szkoła w dużej mierze zawdzięczała doskonałym nauczycielom. Wybitni fachowcy i specjaliści w zakresie wykładanego przedmiotu byli również wspaniałymi wychowawcami. Wśród wielu innych wymienić można w tym gronie dyrektora Tadeusza Nowakowskiego, czy wybitnego fizyka Waldemar Zillinger, który poza kierowaniem szkołą zajmował się też pracą naukową i badawczą (był autorem obowiązującego przez wiele lat zbioru zadań z fizyki).


Waldemar Zillinger

 

Waldemar Zillinger (ur. 1888 w Radomiu - zm. 1957) – polski fizyk, nauczyciel.

Od 1933 r., przez długi czas dyrektor IV LO im. S. Staszica w Sosnowitz, za którego to kadencji, szkoła osiągnęła bardzo wysoki poziom nauczania. W czasie okupacji uważany za dyrektora i przełożonego sosnowieckiego tajnego nauczania. W 1945 wznowił działalność szkoły. Ostatecznie przeniesiony do Kattowitz. Autor uważanego za najpełniejszy z istniejących zestawu zadań dla szkół średnich, używanego przez całe pokolenia, po dziś dzień (24 wyd., w tym ost. w 1998 r.).

_______________________________________________
 


Dietel-Palast


Dietel. Evangelische Kirche

In Greiz:
Amt Greiz - 2969
Unklarheiten und diesbezügliche Streitigkeiten zwischen den Ämtern Obergreiz und Untergreiz wegen der Lehns- und Gerichtsbarkeit über die beiden Häuser des Fabrikanten Gottlob Dietel in der Webergasse in Greiz 1853

Amt Greiz - 2979
Vorübergehende Verpfändung eines Hauses des Franz Ferdinand Löffler in Greiz durch dessen Vater Christian Friedrich Löffler in Greiz an Carl Gottlob Dietel in Greiz (1865) 1866-1868

http://www.thueringen.de/imperia/md/content/staatsarchive/greiz/3-11-4240_amt_greiz.pdf
___________________________________

Największe zasługi dla Pogoni i sosnowieckich ewangelików położył Heinrich Gotthold Dietel. Urodził się 15 marca 1839 r. w Greiz (Reuss/Turyngia), jako najstarszy syn przemysłowca branży włókienniczej, posiadającego przędzalnię wełny w Wilkau (Saksonia). Tajniki zawodu zdobywał w Stanach Zjednoczonych, później pracował na terenie Saksonii, Wirtembergii i Czech. W 1877 r. rozpoczął studia na Uniwersytecie Technicznym w stolicy Saksonii - Dreźnie (Königlich-Technische Bildungsanstalt Sachsen). W 1878 r wstąpił w związek małżeński z Klarą Jacob (ur. 1857, zm. 1929), po czym oboje osiedlili się w Zagłębiu Dąbrowskim - w Pogoni. Urodziło im się tutaj pięciu synów: Heinrich (ur. 1881), Boris Eduard (ur. 1883), Alfrid Richard (ur. 1885), Roman Jacob (ur. 1886) oraz Gottlob Wladimir (ur. 1888); prawdopodobnie, ze względu na silną rusyfikację w tych stronach, ich imiona musiały być w oryginale rosyjskobrzmiące.

Heinrich Dietel po uzyskaniu przez Sosnowiec praw miejskich objął funkcję Radcy Kolegialnego (w loży honorowej miasta zasiedli ponadto dwaj ewangelicy: Franz Schön i Ludwik Mauve oraz Żyd - Stanisław Reicher).Wobec wybuchu Rewolucji 1905 roku, mającej też swe krwawe żniwo w zagłębiowskiej hucie "Katarzyna", zaprzestał działalności i wyjechał z miasta. Zmarł 27.06.1911 r. Jego pogrzeb zgromadził na cmentarzu ewangelickim w Sosnowcu tłumy ludzi. Jego żona - Klara Dietel - podczas I wojny światowej wyróżniła się działalnością dobroczynną dla ubogich.

Heinrich Dietel rozwinął bliższą Sielcowi część Pogoni w każdym calu. Podstawową jego inwestycją była budowa, w latach 1878-1880, pierwszej w Kongresówce (a właściwie w całej Rosji) przędzalni wełny czesankowej, która rozpoczęła produkcję już w 1879 r. (znacjonalizowana później, jak zresztą całość pozostałego majątku, w okresie transformacji ustrojowej w Polsce upadła); w tym samym roku zorganizował szkołę przyfabryczną, kształcącą przyszłych adeptów tej sztuki. Następnie w 1890(?) r., obok pierwotnie wzniesionego na własne potrzeby, skromnego domu, rozpoczął budowę reprezentacyjnej siedziby mieszkalnej, tuż obok - wcale nie gorszej kolonii dla swoich pracowników, a na obszarze przylegającym do całości założył bogaty, utrzymany w koncepcji neoromantycznej park (pałac, po nacjonalizacji zajęty najpierw na komendanturę NKWD, potem siedziba szkoły baletowej i muzycznej oraz NOT-u; w międzyczasie okradziony z części wyposażenia i zniszczony, obecnie w rękach prywatnych, po świeżej, dokonanej z wielkim pietyzmem restauracji; budynki mieszkalne i park, obecnie pod imieniem S. Żeromskiego, zaniedbane; m.in. w 1970 r. zburzono w parku świątynię Sybilli). W tym samym czasie powiększył i zmodernizował znaną już w całej Europie swoją fabrykę, która zatrudniała wtedy 2 tys. pracowników. W 1882 r. założył szkołę kantoratową (czyli początkową szkołę ewangelicką), w 1889 r. ufundował (wraz z wniesionym na jej potrzeby budynkiem) szkołę aleksandryjską - dwuklasową, z sześcioma oddziałami, uprawniającą do kontynuowania nauki w gimnazjum (obecnie budynek mieszkalny), a w 1894 r. - Sosnowiecką Szkołę Realną - siedmioklasową, ulokowaną wkrótce we wznoszonym w latach 1895-1898, oczywiście też z jego funduszy, okazałym i wyposażonym w niesłychane - jak na tamte czasy - nowinki techniczne gmachu (szkoła ta działała do 1915 r., później - zgodnie z testamentem Heinricha Dietla, który zastrzegł, że budynek ma służyć celom oświaty - mieściło się tam m. in. Liceum im. S. Staszica, a obecnie - Wydział Informatyki i Nauki o Materiałach UŚ).

_______________________________
Heinrich Gotthold Dietel soll in Sosnowitz verstorben sein.

Der Name seiner Mutter ist Johanne Wilhelmine Merbold (1811 in Greiz geboren), nicht Nerbold.
Übrigens die gleiche Merbold-Sippe, zu der auch der erste deutsche Astronaut Ulf Merbold angehört.

Der Vater Gottlob Heinrich Dietel wurde am 15. September 1814 in Greiz geboren und verstarb am 25. April 1883 in Wilkau.

Klaus Wagner